Văn hóa và lịch sử Nghệ An
Nghệ An là tỉnh rộng nhất cả nước, có tên gọi từ năm 1030 và gắn với nhiều cuộc khởi nghĩa, nhiều nhân vật lớn. Trang này đi theo các mốc lịch sử chính, giới thiệu dân ca Ví, Giặm và các dân tộc ở miền Tây, rồi chỉ chỗ bạn có thể tới xem tận mắt.
Các mốc chính trong một bảng
Bảng dưới gom những mốc có dữ kiện đã kiểm. Mỗi mốc đi kèm một nơi bạn có thể tới hôm nay. Năm nào các nguồn ghi khác nhau, chúng tôi ghi cả hai.
| Thời điểm | Sự kiện | Nơi xem hôm nay |
|---|---|---|
| năm 713 (có tài liệu ghi 722) | Mai Thúc Loan, tức Mai Hắc Đế, lãnh đạo khởi nghĩa Hoan Châu | đền thờ vua Mai, xã Vạn An (huyện Nam Đàn cũ) |
| năm 1030 | tên Nghệ An xuất hiện, dưới thời vua Lý Thái Tông | — |
| cuối thế kỷ 18 | vua Quang Trung chọn đất xây Phượng Hoàng Trung Đô | đền thờ Quang Trung trên núi Quyết, khu trung tâm Vinh |
| 1804 và 1831 | thành Vinh đắp đất thời Gia Long, xây đá thời Minh Mạng | thành cổ Vinh |
| 26/12/1867 | Phan Bội Châu sinh ở làng Sa Nam | khu lưu niệm Phan Bội Châu, Nam Đàn cũ |
| 1890 | Chủ tịch Hồ Chí Minh sinh ra; quê nội làng Sen, quê ngoại làng Hoàng Trù | khu di tích Kim Liên |
| 12/9/1930 | biểu tình Hưng Nguyên, mở đầu cao trào Xô viết Nghệ Tĩnh 1930–1931 | Bảo tàng Nghệ An – Xô viết Nghệ Tĩnh, khu trung tâm Vinh |
| 31/10/1968 | 13 thanh niên xung phong hy sinh ở Truông Bồn | di tích Truông Bồn, xã Bạch Hà |
Năm 1890 ở bảng trên suy ra từ Lễ hội Làng Sen 2026 kỷ niệm 136 năm ngày sinh của Bác. Các tên huyện ghi kèm là tên cũ; từ 1/7/2025 Nghệ An không còn cấp huyện. Xem cách đối chiếu tên cũ, tên mới ở trang Nghệ An sau sắp xếp.
Từ Mai Hắc Đế tới thành Vinh
Mai Thúc Loan, người đời sau gọi là Mai Hắc Đế, lãnh đạo khởi nghĩa Hoan Châu. Phần lớn tài liệu ghi năm 713, có tài liệu ghi năm 722. Đền thờ vua Mai ở xã Vạn An, khu vực Nam Đàn cũ, được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt năm 2022. Lăng mộ vua cách đền khoảng 3 km.
Tên Nghệ An có từ năm 1030, dưới thời vua Lý Thái Tông. Gần tám thế kỷ sau, cuối thế kỷ 18, vua Quang Trung chọn vùng đất dưới chân núi Quyết để xây Phượng Hoàng Trung Đô. Các nguồn ghi năm 1788 hoặc 1789. Đền thờ Hoàng đế Quang Trung trên núi Quyết khởi công năm 2005 và xong năm 2008.
Thành Vinh được đắp bằng đất năm 1804 dưới triều Gia Long, rồi xây lại bằng đá năm 1831 dưới triều Minh Mạng. Thành hình lục giác, hào rộng 28 m. Hôm nay còn ba cửa: cửa Tiền, cửa Tả và cửa Hữu. Thành được công nhận di tích quốc gia năm 1998. Buổi tối, đèn cổng thành bật khoảng 18h.
Muốn xem cả thành cổ, núi Quyết và sông Lam trong một ngày, hãy đọc trang khu trung tâm Vinh. Muốn thăm đền vua Mai, hãy ghép với Kim Liên và Nam Đàn vì hai nơi cùng một vùng.
Phan Bội Châu và Chủ tịch Hồ Chí Minh
Phan Bội Châu sinh ngày 26/12/1867 tại làng Sa Nam. Khu lưu niệm Phan Bội Châu gồm quê nội ở xã Xuân Hòa cũ và quê ngoại ở thị trấn Nam Đàn cũ, hai nơi cách nhau khoảng 1,5 km. Khu lưu niệm là di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định 2499/QĐ-TTg ngày 22/12/2016. Giỗ cụ vào ngày 29/9 âm lịch.
Khu di tích Kim Liên nằm ở xã Kim Liên, khu vực Nam Đàn cũ, cách khu trung tâm Vinh khoảng 15 km theo quốc lộ 46. Nơi đây gồm làng Sen, quê nội của Chủ tịch Hồ Chí Minh, và làng Hoàng Trù, quê ngoại. Theo một số nguồn, khu lưu niệm được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt năm 2012. Tháng 5/2026, Kim Liên được công nhận Khu du lịch quốc gia.
Cách Kim Liên khoảng 5 km là mộ bà Hoàng Thị Loan, thân mẫu của Bác, trên núi Động Tranh thuộc dãy Đại Huệ. Mộ được đưa về đây năm 1942. Đường lên có 269 bậc, đường xuống 242 bậc.
Kim Liên miễn vé và mở mọi ngày, kể cả ngày lễ. Giờ mở cửa, cách đi xe buýt tuyến 03 từ Vinh và lịch một ngày ở Nam Đàn có ở trang Kim Liên – Nam Đàn.
Xô viết Nghệ Tĩnh và Truông Bồn
Ngày 12/9/1930, hơn 8.000 nông dân Hưng Nguyên kéo đi biểu tình. Máy bay Pháp ném bom đoàn người ở ngã ba Thái Lão, làm 217 người chết và 125 người bị thương. Ngày này trở thành ngày truyền thống Xô viết Nghệ Tĩnh. Cao trào kéo dài qua hai năm 1930–1931, trên cả vùng Nghệ An và Hà Tĩnh.
Từ tháng 5/2025, Bảo tàng Nghệ An và Bảo tàng Xô viết Nghệ Tĩnh được hợp nhất thành Bảo tàng Nghệ An – Xô viết Nghệ Tĩnh ở khu trung tâm Vinh. Chúng tôi chưa kiểm được giờ mở cửa và giá vé, nên hãy hỏi trước khi tới.
Truông Bồn là một đoạn đèo dài khoảng 5 km trên đường 15A, thuộc xã Mỹ Sơn cũ, khu vực Đô Lương, nay là xã Bạch Hà. Ngày 31/10/1968, 13 thanh niên xung phong hy sinh tại đây, gồm 11 nữ và 2 nam, tuổi từ 17 đến 22. Truông Bồn là di tích quốc gia từ năm 1996 và được phong Anh hùng Lực lượng vũ trang năm 2008.
Truông Bồn nằm trên đường từ Vinh lên vùng chè Thanh Chương và Pù Mát. Xem cách ghép chặng ở trang Pù Mát – Thanh Chương.
Dân ca Ví, Giặm: di sản chung của Nghệ An và Hà Tĩnh
Ngày 27/11/2014, tại phiên họp thứ 9 ở Paris, UNESCO ghi danh Dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Đây là di sản chung của hai tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh, không phải của riêng một tỉnh.
Ví và Giặm là hai lối hát dân gian của vùng Nghệ Tĩnh. Chúng tôi không đi sâu vào nhạc lý ở đây. Với người đi du lịch, điều cần biết là nơi nào có thể nghe hát thật. Lễ hội đền vua Mai đầu năm có thi hát ví giặm.
Ở đền Ông Hoàng Mười, khu vực Hưng Nguyên cũ, nghi lễ hầu đồng dùng các làn điệu Nghệ Tĩnh. Đây là một dịp nghe dân ca trong không khí lễ thật, không phải sân khấu.
Lịch biểu diễn Ví, Giặm ở Nghệ An không cố định. Chúng tôi chưa có danh sách câu lạc bộ hay buổi diễn đã kiểm. Cách chắc nhất là đi đúng mùa lễ hội; lịch có ở trang lễ hội Nghệ An.
Các dân tộc ở miền Tây Nghệ An
Người Kinh sống chủ yếu ở đồng bằng và ven biển. Lên miền Tây, bạn gặp người Thái, người H'Mông, người Khơ Mú, người Đan Lai và người Ơ Đu. Chúng tôi chỉ ghi những gì đã kiểm được, không đưa số liệu dân số của từng dân tộc khi chưa có nguồn.
| Dân tộc | Nơi khách thường gặp | Ghi chú |
|---|---|---|
| Thái | bản Hoa Tiến (xã Châu Hồng), các bản quanh Pù Mát, khu vực Quế Phong cũ | bản Hoa Tiến có 9 homestay; lễ hội Hang Bua là lễ của người Thái |
| H'Mông | Mường Lống, khu vực Kỳ Sơn cũ | núi quanh khoảng 1.500 m; hoa mận nở đầu tháng 2 |
| Khơ Mú | miền Tây Nghệ An | chưa có điểm đón khách đã kiểm |
| Đan Lai | vùng Pù Mát | sống trong và quanh vườn quốc gia |
| Ơ Đu | bản Văng Môn, xã Nga My (Tương Dương cũ) | 428 người (1/4/2019), một trong những dân tộc ít người nhất |
Khi vào bản, hãy hỏi trước khi chụp ảnh người, nhất là người già và trẻ em. Nếu ở homestay, hỏi chủ nhà xem có kiêng gì trong nhà. Cách tới Mường Lống, bản Hoa Tiến và các bản quanh Pù Mát có ở trang miền Tây Nghệ An và Pù Mát.
Khu dự trữ sinh quyển miền Tây Nghệ An
Tháng 9/2007, UNESCO công nhận Khu dự trữ sinh quyển thế giới miền Tây Nghệ An, rộng 1.303.285 ha, lớn nhất Đông Nam Á. Vùng lõi gồm Vườn quốc gia Pù Mát, Khu bảo tồn Pù Huống và Khu bảo tồn Pù Hoạt.
Vườn quốc gia Pù Mát được lập ngày 8/11/2001, vùng lõi 94.804 ha, vùng đệm 86.000 ha, trải trên khu vực Anh Sơn, Con Cuông, Tương Dương cũ. Đỉnh cao nhất vườn 1.841 m. Pù Mát là nơi phát hiện sao la. Đỉnh cao nhất tỉnh là Pù Xai Lai Leng, 2.711 m, có nguồn ghi 2.720 m.
Với người đi du lịch, khu sinh quyển nghĩa là rừng, thác, suối và bản làng người Thái, người Đan Lai sống xen trong đó. Mùa đẹp ở Pù Mát là tháng 6–8. Chi tiết vé vào vườn, thác Khe Kèm và chỗ ngủ có ở trang Pù Mát – Thanh Chương.
Xem tận mắt ở đâu
Nam Đàn
Kim Liên, mộ bà Hoàng Thị Loan, khu lưu niệm Phan Bội Châu, đền vua Mai. Đi trong một ngày từ Vinh. Xem Kim Liên – Nam Đàn.
Khu trung tâm Vinh
Thành cổ Vinh, đền Quang Trung trên núi Quyết, Bảo tàng Nghệ An – Xô viết Nghệ Tĩnh, Quảng trường Hồ Chí Minh. Xem khu trung tâm Vinh.
Ngã ba Đồng Lộc và khu lưu niệm Nguyễn Du thuộc Hà Tĩnh, không thuộc Nghệ An. Nếu muốn thăm, bạn đi tiếp sang Hà Tĩnh. Danh sách đầy đủ điểm đến của tỉnh có ở trang điểm đến.
Câu hỏi bạn đọc hay gửi
Dân ca Ví, Giặm là di sản của Nghệ An hay Hà Tĩnh?
Của cả hai tỉnh. UNESCO ghi danh Dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh ngày 27/11/2014, là di sản chung của Nghệ An và Hà Tĩnh.
Ngày Xô viết Nghệ Tĩnh là ngày nào?
Ngày 12/9 dương lịch. Ngày 12/9/1930, hơn 8.000 nông dân Hưng Nguyên biểu tình; máy bay Pháp ném bom ở ngã ba Thái Lão làm 217 người chết, 125 người bị thương.
Ngã ba Đồng Lộc có ở Nghệ An không?
Không. Ngã ba Đồng Lộc và khu lưu niệm Nguyễn Du thuộc Hà Tĩnh. Di tích thanh niên xung phong ở Nghệ An là Truông Bồn, nay thuộc xã Bạch Hà.
Muốn xem nhiều di tích nhất trong một ngày thì đi đâu?
Nam Đàn. Kim Liên, mộ bà Hoàng Thị Loan, khu lưu niệm Phan Bội Châu và đền vua Mai đều ở khu vực này, cách khu trung tâm Vinh khoảng 15 km.
Xem tiếp
Hỏi nghean.info về chuyến đi Nghệ An của bạn
Hỏi về chuyến đi, báo thông tin đã cũ, hoặc đề xuất một công ty vào danh bạ. nghean.info không bán tour và không chuyển thông tin của bạn cho công ty nào.